Nexşeyên sûnnî û nexweşiya neteweperestiyê
Li gorî Rêber Apo dibêje sînorên ku piştî Şerê Cîhanê yê Yekem ji aliyê Brîtanya û Fransayê ve (wek peymana Sykes-Picot) hatine xêzkirin, ne ji bo aştiyê, ew ji bo ku herêm hertim di nava şer û krîzan de bimîne hatine dîzaynkirin. Rêber Apo dibêje ku neteweperestî û mezhepgerî wekî ‘vîrusekê’ ketine nav û xizmeta pergala mêtingeriya rojavayî dikin da ku gelên mîna Kurd, Ereb, Tirk, Fars, Ermenî û Asûrî hertim li dijî hev şer bikin û nebin yek.
Paradîgma sêyemîn û Konfederalîzma Demokratîk
Rêber Apo li dijî vê pergala kolonyalîst û dewlet-neteweyên herêmî, felsefeya Konfederalîzma Demokratîk û Neteweya Demokratîk wekî çareserî pêşniyaz dike. Di nêrîna wî de, çareserî ne xêzkirina sînorên nû yên dewletane, rakirina sînorên di hişê mirovan de û avakirina yekîtiyekê ye ku li ser bingehê azadiya jinê, ekolojiyê û xweseriya gelan ava dibe. Rêber Apo vê xetê wekî Xeta Sêyemîn pênase dike ku ne mîna dewletên statukoparêze û ne jî mîna hêzên emperyalîst ên rojavayî ye, ev model rasterast ji bo paqijkirina herêmê ji bandora hişê kolonyalîst hatiye dîzaynkirin.
Ji bo ku em kûrayiya vê mijarê baştir fêm bikin, divê em ji sînorên analîzên polîtîk ên asayî derkevin û li rûyê felsefî, psîkolojîk, aborî û epistemolojîk binêrin. Ewropa ji bo ku vê serdestiya xwe ava bike, ne tenê nexşeyên axê, her wiha nexşeyên hiş û rûhê mirovahiyê jî ji nû ve xêz kirin.
Zanistê ji koka wê dizîn û wek mûcîzeyekê şîn bûyî nîşan dan
Yek ji pencereyên herî girîng ên vê hewldanê, avakirina ‘Epistemolojiya Kolonyal’ ango pergala dizîna zanistê ye. Di bingeh de, her tiştê ku îro şaristanî û teknolojiya nû pêk tîne wek bîrkarî, astronomî, derman, endezyarî û heta pergala yekemîn a hiquqê, li ser vê axê ango li Mezopotamya, Misir û pirtûkxaneyên herêmê hatin dîtin û pêşxistin. Lê Eurocentrismê ev mîras ji xwediyên wê dizî. Wan çîrokek wiha çêkir ku qaşo zanist tenê li Yewnanîstana Kevin ji nişka ve wek ‘mûcîzeyekê’ şîn bûye û piştî wê rasterast derbasî Ewropayê bûye.
Bi vî awayî, gava zanist li welatên rojavayî wekî hilberîneke herî bilind a aqilê mirovê spî hat pênasekirin, herêmên mîna herêma Mezopotamyayê tenê wekî ‘parêzvanên demkî yên pirtûkan’ an jî wekî civakên ku tenê bi dîn û mîstîsîzmê re mijûl dibin hatin nîşandan. Ev rûyê epistemolojîk dihêle ku em îro jî dema qala zanistê dikin, tenê li zanîngeh û çavkaniyên rojavayî binêrin û her tiştê ayidî çanda xwe wekî ‘bêaqilî an ne-zanistî’ bibînin.
Bêyî çek û bombeyan, civakê dikin klonek bê giyan a çanda rojavayî
Pencereyek din a ku hîna kûrtire, ‘Psîkolojiya Bindestiyê û Hilweşandina Xwebûnê’ ye. Gava Ewropa li seranserê medyayê, di fîlman de, di pirtûkên dibistanan de û di qada navdewletî de ‘Rojhilata Navîn’ wekî navendeke şer, hovîtî, paşketin û zilma li ser jinê nîşan dide, ev wêne hêdî hêdî di hundirê hişê me bixwe de jî cih digire. Mirovên vê herêmê gava li xwe dinêrin, şerm ji nasnameya xwe, ji zimanê xwe û ji dîroka xwe dikin. Dema civakek gihîşt vê astê, ew êdî hewce nake ku bi tank û topan were kontrolkirin, ew civak bixwe daxwaz dike ku mîna Ewropayê bibe, cilên wan li xwe bike, bi zimanê wan bipeyive û bibe klonek bêgiyan a çanda rojavayî. Ev windakirina xwebûnê, armanca herî mezin a Eurocentrismê ye, ji ber ku mirovê ku xwe winda kiribe, tu carî nabe xwediyê projeyeke serbixwe ya azadiyê.
Ji bo pîşesaziyê, dijminatiyên sûnnî û sînorên polîtîk ava kirin
Di warê aborî de jî, ev hewldan rasterast bi parçekirina aboriya xwecihî û avakirina sîstema xerîdariyê re girêdayî ye. Beriya serdestiya rojavayî, vê herêmê xwediyê pergaleke hilberînê ya pir xurt a li ser bingeha çandinî, pîşesaziya destan û bazirganiya serbixwe bû. Ewropayê ji bo ku fabrîkayên xwe yên piştî Şoreşa Pîşesaziyê bi xwedî bike, neçar bû ku bazara vê herêmê ji xwe re bike xerîdar û çavkaniyên wê yên xav talan bike. Ji bo ku vê yekê bikin, wan di navbera gelan de (Kurd, Ereb, Tirk, Fars û hwd…) dijminatiyên sûnnî û sînorên polîtîk ava kirin. Civakên ku ketin nava şerê hevdu, aboriya xwe parçe kirin û bûn hewcedarê çek, deyn û piştgiriya dewletên Rojavayî.
Îro ev mîkanîzma aborî di bin navê ‘bankên gerdûnî’ û ‘sîstema aborî ya navdewletî’ de berdewam dike ku armanca wê ya sereke ewe ku ev herêm tu carî negihîje serxwebûna xwe ya hilberînê û hertim mîna şîrketek an jî bazareke herî erzan a di destê rojava de bimîne.
Di eslê xwe de şerekî paradîgmayane
Bi dîtineke herî berfireh, ev hemû nîşan didin ku şerê li ser asîman û axa vê herêmê ango wek ew bi nav dikin li ser axa ‘Rojhilata Navîn’, di eslê xwe de şerekî paradîgmayane. Sîstema rojavayî ya ku li ser bingehê hiyerarşî, dewlet-neteweyê, desthilatdariya mêr û rûxandina xwezayê ava bûye, nikare tehemûla hebûna paradîgmayeke alternatîf bike.
Çand û ruhê resen ê vê axê ku bi sedsalan hewla jiyaneke hevpar, komunal, ekolojîk û piralî daye, wekî xetereyeke herî mezin a li ser modernîteya kapîtalîst tê dîtin. Ji ber vê yekê, biçûkxistin û ‘paşketî’ dîtina herêmê, hewldaneke sîstematîke. Ji bo ku her çirûskeke şoreşa hişî an civakî ya ku dikare vê dergûşê ji nû ve derbixe, di serî de were fetisandin û dinya her tim di bin yek navendî û yek sîstemê de dîl bimîne.
Alternatîfek radîkal; Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk
Di nava vê kela şerê paradîgmayan de, ji Sibata 2025’an ve Pêvajoya Aştî û Civaka Demokratîk bi pêşengtiya Rêber Apo û îrade û hewldanên Tevgera Azadiya Kurdistanê berdewam dike heye. Ev pêvajo, li beramberî modelên hegemonîk ên mîna sûnnî-navendîtiya Rojhilata Navîn û Eurocentrismê, wekî alternatîfeke radîkal a paradigmîk û felsefî derketiye pêş. Ev pêvajo rasterast sîstemên ku civakê li ser bingeha yeknasnameyî, netewe-dewlet û desthilatdariya navendî ava dikin red dike û li şûna wan modelek piralî, wekhevxwaz û ekolojîk pêşkêş dike.
Li Rojhilata Navîn, ku li wir sîstema serdest piranî li ser nasnameyeke dînî ya sûnnî an jî nasnameyên etnîkî yên serdest hatiye avakirin, ev pêvajo bi riya felsefeya Neteweya Demokratîk destwerdanê dike. Sîstemên heyî kêmenetewe û baweriyên cuda ji navenda biryargirtinê dûr dixin, lê pergala Civaka Demokratîk li şûna yek-olî û yek-mezhebiya dewletê, bihevre jiyana azad a gelan datîne holê. Bi vî awayî, sîstema mezhebperest û olperest a herêmî dişke û firsendê dide ku civakên herêmî bêyî ferzkirina baweriyeke serdest, di asta herî jêr de bi riya komîn û meclîsan xwe bi xwe bi rêve bibin.
Di heman demê de, ev pêvajo li dijî hişmendiya Eurocentrismê (Ewropanavendîbûnê) ku îdia dike pêşketin û demokrasî tenê ji sîstema kapîtalîst û modela netewe-dewletê ya rojava derdikeve, rawestaneke xurt nîşan dide. Ew îspat dike ku demokrasî ne tenê pergaleke parlamenter a lîberale, ew di bingeha xwe de modelekî demokrasiya radîkal û rasteraste ku ji hundirê çand û dîroka Rojhilata Navîn bixwe şîn dibe. Ev yek sînorên Eurocentrismê teng dike û nîşan dide ku herêm dikare çareseriyên xwe yên xwerû hilberîne.
Bandora herî mezin a vê pêvajoyê li ser guhertina hişmendiya civakî ye ku li wir azadiya jinê wekî bingeha sereke ya azadiya tevahiya civakê tê qebûlkirin. Di dawiyê de, ev pergal li beramberî jiyana çewisîner a modernîteya kapîtalîst û pergala mezhebî, modeleke jiyanê ya ku xwe dispêre wekheviya zayendî, parastina ekolojîk û xwerêveberiya polîtîk ava dike û mîsyoneke dîrokî ya rizgariyê bi cih tîne.