NAVENDA NÛÇEYAN Mijara nakokiya navbera "Îslama Desthilatdariyê" û "Îslama Civakî" wekî yek ji xalên herî krîtîk ên analîzên dîrokî û felsefî yên li Rojhilata Navîn tê qebûlkirin. Ev xal, vedigere serdema serweriya Emewiyan. Di wê serdemê de ol, ji peyama xwe ya azadîxwaz û civakî hat derxistin û veguherî amûreke desthilatdariyê daku rewayetiyê bide sîstema malbatî û şexsî. Emê di vê dosyeyê de, li ser bingeha ramanên Rêberê Gelê Kurd Abdullah Ocalan û bi referansên dîrokî, bal bikêşîn ser mekanîzma stratejiyên Emewiyan a ji bo siyasîkirina olê. Di heman demê de, wekî alternatîf û çareserî, peyama Rêber Apo ya mayînde ya wekî "Îslama Demokratîk" tê nirxandin. Armancên stratejîk ên Emewiyan ji bo siyasîkirina ol Desthilatdariya Emewiyan her cûre rêbaz bi kar anîn daku olê bikin çekek li dijî dijberên xwe û desthilatdariya xwe pê biparêzin. Ev rêbaz wiha ne:
  • Teoriya Cebr, Qeza û Qederê: Desthilatdarên Emewî propagandaya teoriya "Feqeha Cebrê" (Zorê) dikirin. Bi vê ramanê dixwestin bidin xuyandin ku gihîştina wan a desthilatdariyê vîn û qedera xwedayî ye. Encama vê ramanê ew bû ku her cûre serhildan û nerazîbûna li dijî desthilatdariyê, wekî derketina ji daxwaza Xwedê û heretî (dûrbûna ji olê) dihat qebûlkirin.
  • Bikaranîna nasnavê "Xelîfeyê Xwedê": Xelîfeyên Emewî li şûna nasnavê "Xelîfeyê Pêxamber", nasnavê "Xelîfeyê Xwedê" bi kar anîn. Armanca vê yekê ew bû ku pîroziyeke mutlak bidin kesayetiya serwer (hâkim) û desthilatdariyê rasterast bi mafê xwedayî ve girêbidin.
  • Kontrolkirina qada olî: Mizgeft û mîmber kirin navendên rênîşandana raya giştî û pesndana xelîfeyan. Di heman demê de, desthilatdarê hinek feqeh û zanyarên olî nêzî xwe kirin û bûn xwedî postên fermî, daku cilê hiqûqî û şerîî li biryarên siyasî bikin.
  • Çêkirina ferman û hedîsên sexte (Waiz): Di vê serdemê de diyardeya çêkirina hedîsên sexte pir belav bû. Di van hedîsan de pesnê statûya siyasî ya Emewiyan dihat dan û di heman demê de êrîş û rûreşkirin li dijî neyarên wan ên siyasî (mîna Talebî û Elewiyan) dihat kirin.
Ji bo dîroka 'Îslama Desthilatdariyê' nêrînek nû Rêber Abdullah Ocalan, ji nêrîna felsefî û dîrokî ya rexneyî ve vê mijarê dikole. Ew di nivîs û analîzên xwe de (bi taybetî di pirtûka "Manifestoya Civaka Demokratîk" de), serdema Emewiyan wekî serdemeke herî "metirsîdar û xaleke zivirînê" pênase dike, ku tê de Îslama şoreşger ji naverok, nirx û exlaqê xwe yê civakî hat valakirin. Rêber Ocalan çend tespîtên bingehîn li ser vê mijarê tîne ziman û destnîşan dike ku Îslam di destpêka xwe de (serdema Medîneyê) xwedî karakterekî komûnal û civakî bû; parastina bindest û hejarên cîhanê dikir. Lê belê serdema Emewiyan wekî derbeyeke rênîşander bi nav dike û diyar dike ku di vê serdemê de "wijdana civakê" veguherî "tîbûna desthilatdariyê" daku berfirehxwazî û serweriya çînî rewa bikin. Her wiha Rêber Ocalan rexneyên tund li têgeha "Xelîfetîkirina Xwedê" ya li cem Emewiyan dike. Ew vê yekê wekî vegerandina hişmendiya fîrewnî û nemrûdî ya di cilê Îslamî de dibîne û ronî dike ku sepandina vê pîroziya mutlak ji bo hindê bû ku dijberiya li hemberî serwerê hakîm bibe wekhevî bi kufir û derketina ji olê re. Di analîzên xwe de, Rêber Ocalan peywendiyeke rasteqîn di navbera derketina Emewiyan û zayîna "şovîna neteweyî" (tûjtiya eşîrtbûnê ya Qureyşî û Emewî) de dibîne. Ew diyar dike ku ol mîna amûrekê hat bikaranîn da ku serweriya nijadekî diyarkirî bi ser gelên din (mevaliyan) de ferz bikin. Rêber Ocalan destnîşan dike ku dewleta Emewî bingeha modela "dewlet-netewe" û sîstema çînî ya pêşketî li Rojhilata Navîn danî. Di vê çarçoveyê de, fethên leşkerî û ol tenê wekî perdeyekê bûn ji bo komkirina serwet, mal û samanên împaratoriyê. Li gorî nêrîna Rêber Ocalan, piştgirîkirina desthilatdariya Îslamî ya ji bo fikra cebrê (zorê), proseya "endazyariya civakî û malikbûna siyasî" bû. Armanca vê yekê şikandina ruhê berxwedanê yê di nav gelan de bû, da ku civak wisa fêm bike ku hejarî, zilm û koledarî qedera wan a xwedayî ye û divê li hemberî wê serî bitewînin. Alternatîf û çareserî: Îslama Demokratîk Li hemberî vê modela dîrokî ya ku olê ji bo berjewendiyên desthilatdariyê bi kar tîne, Rêber Ocalan têgeha "Îslama Demokratîk" wekî alternatîf û çareserî pêşniyar dike. Ev model balê dikişîne ser van xalên bingehîn: Cûdakirina olê ji torên berjewendî û desthilatdariya hakîm, vegera li nirxên exlaqî û şoreşgerî yên destpêka Îslamê (ku li ser bingeha dadperwerî, wekhevî û azadiya jinê hatibûn avakirin) û pêşxistina aştiya navxweyî ya di navbera gelên herêmê de (Kurd, Ereb, Fars û Tirk) bêyî ku pergalên çînî, zilm û sîstema çewsker a dewletên zordar bibin asteng. Di encama vê xwendina dîrokî û felsefî de, bi zelalî derdikeve holê ku modela desthilatdariya Emewiyan ne tenê rûpelekî kevin a di dîrokê de ye; berovajî vê, bingeha sîstema "Îslama Desthilatdariyê" danî ku bandorên wê hîna jî li ser krîzên siyasî yên hemdem ên li herêmê berdewam dikin. Ji ber vê çendê, mîsogerkirina "Îslama Demokratîk" wekî modelekî exlaqî û mirovî, bi vegerandina olê ya bo nav rûmet û nirxên rastîn ên civakê û dûrxistina wê ji berjewendiyên dewletên stemkar ve girêdayî ye.