ئەم ڕەتکردنەوەیە بەبێ تێگەیشتن لە چوارچێوەی گشتیی پڕۆژە و هەوڵەکانی چارەسەری یان بەبێ ئاگاداری لەو پێشهاتانە ڕوودەدات کە تەڤگەرە کوردییەکان ناچار دەکەن بچنە ناو دانوستان لەگەڵ حکومەتی ئەو دەوڵەتانەی کە کوردستانە مێژووییەکەیان دابەش کردووە. پڕۆژە و پێشنیارەکانی چارەسەری، ڕووبەڕووی پڕۆژەی پێچەوانە نابنەوە کە ڕەخنەی زانستیی بونیادنەر، پێداچوونەوە و هەڵسەنگاندن لەخۆبگرێت؛ بەپێچەوانەوە، لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا لە سنووری ئەو تۆمەتانە تێپەڕناکات کە یاری بە سۆز دەکەن و خەڵک هاندەدەن. ئامانە کاردانەوەی کاتین؛ ناتوانرێت وەک ئۆپۆزسیۆنێکی پێناسەکراو، بەهێز، خاوەن مێتۆدۆلۆژیا و پڕۆژەی جێگرەوەی خۆی وەسف بکرێن.
ئەوەی ڕوودەدەت، پێشکەشکردنی گێڕانەوە و 'بەڵگەگەلێک'ـە کە دابڕاون لە ڕاستی و لەو ڕووداوانەی بەخێرایی لە مەیدانی ناوچەکەدا گەشە دەکەن. ئەم وتارە بە هەمان پێوەر دابڕاوە لە مێژووی کورد و لەو هەوڵە مێژووییانەی کە بۆ چارەسەرکردن و یەکلاکردنەوەی پرسی کورد بە ڕێگەی ئاشتییانە و بەبێ جەنگ و دەستبردن بۆ چەک ئەنجامدراون. گرەوکردنێک هەیە لەسەر دەستگرتن بە هێزی ڕەق و بەردەوامیدان بەم بژاردەیە بە هەر نرخێک بێت.
ئەوەی سەرنجڕاکێشە ئەوەیە کە دەنگە ڕۆشنبیرییەکان و کەسایەتییە سیاسییە بەئەزموونەکان، کاتێک لە تۆڕە کۆمەڵایەتییەکاندا تویت دەکەن و سوورن لەسەر ڕەتکردنەوەی پڕۆژە و هەوڵەکانی چارەسەری ئاشتییانە، شوێن شەپۆلە گشتییەکە دەکەون؛ ئەمەش بەبێ ڕۆچوون بە قووڵی لە دۆخەکەدا، بە پشتگوێخستنی ئاشکرای ئەزموونە مێژووییەکانی کورد لە دانوستان لەگەڵ چوار ڕژێمەکەدا و سروشتیشە بەبێ هیچ گرنگیدانێک بە پێشهاتەکانی کات و شوێن ئەنجامی دەدەن. مەیلێک هەیە بۆ کۆکردنەوەی لایک و ستایشی شەپۆلی گشتی؛ ئەمەش دەبێتە دەنگی 'بەرەی ڕەتکردنەوە'ـی دروستبوو، کە کاریگەرییەکەی لە بۆشایی خەیاڵیی پلاتفۆرمەکانی تۆڕە کۆمەڵایەتییەکان تێپەڕناکات و تەنانەت لە دەرەوەی ئەم بۆشاییەشدا بوونێکی ڕاستەقینەی نییە.
کاتێک تێڕامانێکی خێرا لەو دەنگانەی کە ئاشتی و چارەسەری سیاسیی کورد لەگەڵ گەلان و ڕژێمەکانی ناوچەکە ڕەتدەکەنەوە دەکەین، دەبینرێت کە زۆرینەی هەرە زۆری ئەم دەنگانە لە دەرەوەی کوردستان و بە سروشتیش لە دەرەوەی ئەو وڵاتانەن کە نوێنەرایەتی لایەنی دووەم دەکەن لە دانوستانەکان لەگەڵ تەڤگەرە کوردییەکاندا (بە گوزارشتێکی بچووک: بەشێک لەو ڕۆشنبیر و سیاسەتمەدارە کوردانەی 'نەتەوەپەرستی ڕەق' کە لە ئیستەنبوڵ و ئەنقەرە نیشتەجێن، هەندێکیشیان کە لە کەناڵی تەلەفزیۆنی کوردی کە ساڵانێک لەمەوبەر لەلایەن ئاکەپەوە دامەزرا، کە دژایەتی سیاسەتەکانی کورد).
مێژوویەکی پڕ لە ئەزموون
دانوستان و گفتوگۆ لەگەڵ ئەو ڕژێمانەی کوردستانیان دابەشکردووە نوێ نییە؛ مێژووی خەباتی کورد پڕە لە ئەزموونی گفتوگۆ و دانوستان لەگەڵ دیمەشق، ئەنقەرە، بەغداد و تاران بە مەبەستی دۆزینەوەی چارەسەرێکی سیاسیی 'نەتەوەیی' و نەدانی دەرفەت بەم دەوڵەت-نەتەوەییانە بۆ پیادەکردنی توندوتیژی و تیرۆری دەوڵەت کە دیموگرافیا و جوگرافیای کوردستان وێران دەکات. ئەم مێژووە پێویستی بەوەیە هەموومان بەدواداچوونی بۆ بکەین، لێکۆڵینەوەی لێ بکەین و بیخوێنینەوە. بەم شێوەیە لەم بابەتەدا دەبینە خاوەن هۆشیاریی؛ نەک پرۆسەی دانوستانی بەردەوامی ئێستا لە نێوان حکومەتەکانی سووریا، تورکیا، عێراق و ئێران لەگەڵ تەڤگەرە کوردییەکان لە دۆخی 'ئەزموونی سفر'ـەوە تەماشا بکەین. شۆڕشەکانی کورد لە سەرتاسەری کوردستاندا دژی ڕژێمە تۆتالیتارە سەرکوتکەرەکان، هیچی تر نەبوون جگە لە ئەنجامی بنبەستە سیاسییەکان و ڕەتکردنەوەی ئەم ڕژێمانە بۆ دانپێدانان بە ناسنامە و مافەکانی گەلی کورد. چەک، وەک لە هەموو شۆڕشەکانی جیهاندا و بەپێی ئەوەی ئەلفوبێی سیاسەت پێویستییەتی، ئامرازێکی فشار بوو بۆ سەپاندنی 'سەرلەنوێ ئەژمارکردنەوە' و جوڵەیەک بەرەو مێزی دانوستان.
باشوور و عێراق
هەر کەسێک بەدواداچوون بۆ ئەزموونی تێکۆشان لە باشووری کوردستان (کە ئێستا لە دەستووری عێراقدا وەک هەرێمی کوردستان ناسێنراوە) بکات، میراتی دانوستان و گفتوگۆی نێوان کورد و بەغداد، خولەکانی سەرکەوتن و دابەزین و پشتبەستن بە ئەکتەرە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان دەبینێت بۆ پاڵنانی لایەنی بەرامبەر بەرەو گفتوگۆ و واژۆکردنی ڕێککەوتنێکی ئاشتی و سازانی ڕەزامەندکەر. ڕاستییەکان و هەلومەرجەکانی کات و شوێن لەو سەردەمەدا ڕۆڵیان هەبوو لە داڕشتنی هەڵوێستی تەڤگەری کوردی لە عێراق و بە شێوەیەکی پێکهاتەیی کاریگەرییان لەسەر بڕیارەکانی جەنگ و ئاشتی دروستکرد. سەرکەوتن و پاشەکشەکان و وەرچەرخانە بابەتیی و خۆییەکان بەهۆی هەلومەرج و پێشهاتەکانەوە شێوەیان گرت. هەرێمی کوردستانی فیدراڵیی ئێستا، بە هەموو دەستکەوتەکانی و بە هەموو شکست/پرسە هەڵپەسێردراوەکانییەوە (ناوچە کوردستانییەکانی دەرەوەی ئیدارەی حکومەتی هەرێمی کوردستان، کە گرنگترینیان کەرکووک، خانەقین و شنگالن)، کۆکراوەی قۆناغە درێژەکانی تێکۆشان و شەڕی کوردە؛ لایەنە دەرەکییە کاریگەرەکان یارمەتیدەر بوون لە دروستکردن و داڕشتنیدا. ئێستا هەرێمێکی هەیە کە خاوەنی دانپێدانان و قبووڵکردنی عێراقیی نیشتیمانی، هەرێمی و نێودەوڵەتییە و چیتر جێی دانوستاندن و گومان نییە.
ڕۆژئاوا و سووریا
هەمان دۆخ بۆ سووریاش ڕاستە. ئەو ڕێککەوتنەی لە نێوان هێزەکانی سووریای دیموکراتیک (قەسەدە) و حکومەتی کاتیی دیمەشقدا واژۆ کراوە، وەرگەڕانی سیاسیی تێکۆشان، سەربازی و ئیداریی کوردە. هەردوو لایەن هەلومەرجەکانی کات و شوێن، سروشتی قۆناغەکە و هاوکێشە هەرێمی و جیهانییەکانیان بەکارهێنا بۆ دەستەبەرکردنی زۆرترین دەستکەوت و سەپاندنی مەرج بەسەر لایەنی بەرامبەردا. ڕێککەوتنی ئەنتیێگراسیۆن بە ڕەزامەندی و هاوکاریی ئەمریکا و لە ژێر چاودێری و بەدواداچوونی هەرێمی کوردستانی فیدراڵ ئەنجامدرا. لە ناویدا دەتوانرێت چاودێری ئەو دەستکەوتە کوردییانە بکرێت کە ' خەیاڵی' نین، بەڵکو پێشتر لە بەرنامەی پارتییە کوردییەکاندا بوونیان نەبووە:
- یەکسانیی کورد لەگەڵ تەواوی هاوڵاتییانی عەرەبی سووریا لە ڕووی مافەکانەوە و نەمانی پەراوێزخستن لە وەرگرتنی بەرپرسیارێتی و پۆستە ئیدارییەکان لە ناوچەکانی خۆیاندا، دەستکەوتێکە.
- خزمەتکردنی ئەندامانی کۆمەڵگەی کورد لە ناوچەکانی خۆیان و لە ڕیزەکانی یەکە سەربازییەکاندا کە لەژێر سەرکردایەتیی کورددان، دەستکەوتێکە.
- دەرکردنی مەرسوومێکی سەرۆکایەتی لەلایەن دەوڵەتەوە بۆ دانپێدانان بە زمانی کوردی وەک زمانێکی نیشتیمانی کە لە ناوچە کوردییە پڕنیشتەجێکاندا دەخوێندرێت و ڕاگەیاندنی جەژنی نەتەوەیی کورد (نەورۆز) وەک پشووی فەرمی لە سەرانسەری دەوڵەتدا، دەستکەوتێکە.
- گەڕاندنەوەی ڕەگەزنامەی سووری بۆ تەواوی پۆلێنەکانی 'بێگانە' و 'تۆمارنەکراو'، دەستکەوتێکە.
- دانپێدانان بە بڕوانامەکانی خوێندنی زمانی کوردی کە لە خوێندنگا، پەیمانگا و زانکۆکانی ئیدارەی خۆبەڕێوەبەریی وەرگیراون، دەستکەوتێکە.
- گەڕانەوەی سەدان هەزار کەس بۆ عەفرین ڕووداوێکی مێژووییە کە ناتوانرێت گرنگییەکەی تێبگەین تا مرۆڤ ئاشنا نەبێت بە 'پیلانی چاکسازی ڕۆژهەڵات'، کە دەوڵەتی تورک وەک ستراتیژی ئاسمیلەکردنی نەتەوەیی و تورکیکردن لە دژی کورد لە دوای سەرکوتکردنی بەرخۆدانی شێخ سەعید لە ساڵی ١٩٢٥دا پەسەندی کرد.
ڕێگریکردن لە پپلانی چاکسازی
پیلانی چاکسازیی ڕۆژهەڵات، ئەگەرچیش لە تەواوی کوردستاندا سەرکەوتنی بەدەستنەهێنا، بەڵام لە پارێزگا کوردییەکانی ڕۆژئاوای فوراتدا (واتە ئەو پارێزگایانەی بە درێژکراوەی عەشایەری، مێژوویی و کولتووریی کوردانی ناوچەی عەفرین هەژمار دەکرێن) تا ئاستێکی گەورە سەرکەوتوو بوو. "تورکیا لە ماوەی زیاتر لە ١٠٠ ساڵدا سەرکەوتنێکی بەدەستهێنا کە لە ئاستێکدا بوو ئاشکرا نەکرابوو؛ ئەمەش لەناو تورکیادا وەک تورککردنی زۆرینەی ناوچە کوردییەکانی ڕۆژئاوای فورات ڕەنگی دایەوە (سەمسوور، مەرەش، دیلۆک و مەلاتێ). کورد لەم پارێزگایانەدا زۆرینە نەبوو، بەڵام ڕێژەیەکی کەمینەی دابڕاویش نەبوو؛ بۆ نموونە لە دیلۆک ڕێژەی کورد لە ٦٠٪ کەمتر نەبوو. لە ئێستادا ئەو ڕێژەیەی بە کوردی قسە دەکات ڕەنگە تەنها بگاتە ٢٠٪. بۆ پارێزگاکانی تری ئاماژەپێکراویش دۆخەکە بە هەمان شێوەیە" (بڕوانە: حسێن جومعە: 'گەڕانەوەی ئارەزوومەندانەی سوورییەکان' و پپلانی چاکسازیی ڕۆژهەڵات. سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی کورد، ٣ـی ئایاری ٢٠٢٢).
پیلانی تورکیا لە ساڵانی ٢٠١٨ و ٢٠١٩ـدا، کۆچپێکردنی زۆرەملێی دانیشتووانی کورد بوو لە عەفرین و دواتریش لە سەرێکانی و گرێ سپی و گۆڕینی ئەم ناوچانە بوو بۆ ناوچەی نیشتەجێبوونی نوێ کە تێیاندا توخمی عەرەبی نیشتەجێ دەکرێن بەپێی بەرنامە و نەخشەگەلێک بە هاوکاریی تورکیا و هاوپەیمانەکانی (پڕۆژەکانی گرووپە سەلەفییە کوێتییەکان بۆ دروستکردنی سەدان گوندی نیشتەجێبوونی نموونەیی لە عەفرین)؛ بە شێوەیەک کە بوونی کورد لەوێ نەک هەر لە ڕووی کولتوورییەوە، بەڵکو لە ڕووی فیزیکیشەوە لەناو بچێت. هێزەکانی سووریای دیموکراتیک (قەسەدە) بەپێی ڕێککەوتنی ٢٩ـی کانوونی دووەم، توانییان خەڵکی عەفرین بۆ گوند و شارۆچکەکانی خۆیان بگەڕێننەوە و بەمەش هەوڵی زیندووکردنەوە و جێبەجێکردنی 'پپلانی چاکسازیی ڕۆژهەڵات'ـیان لە لای ڕۆژئاوای فورات لە سووریا پووچەڵ کردەوە. ئێستا تێکۆشانێکی سیاسی بۆ گەڕاندنەوەی ئەندامانی کۆمەڵگەی کورد لە سەرێکانی و گرێسپی بۆ ماڵ و ناوچەکانی خۆیان بەردەوامە.
لە ژێر ئەم هەلومەرجانەدا، سەیر نییە کە بینەری ئەوە بین گەڕانەوەی کورد ڕووبەڕووی ڕەتکردنەوە بێتەوە لەلایەن ئەو لایەنانەی کە سوودمەند بوون لەو ڕاستییەی کە داگیرکاریی تورکیا سەپاندوویەتی (لەوانەش تاڵانکردن، دزین و دەستبەسەرداگرتنی ماڵ و زەوییەکانی کورد)، یان بینەری هەوڵەکان بین بۆ لەخشتەبردنی ڕێککەوتنەکە کە لەلایەن توخمەکانی 'گلادیۆ'ـی ناوخۆیی و دەرەکییەوە خۆراکی پێدەدەرێت، کە تەواوی پرۆسەی ئەنتێگراسیۆن لە سووریا و پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک لە تورکیا ڕەتدەکەنەوە.
پێشبینیی دانووستانی ئۆجالان
لە تورکیا، کورد بە نوێنەرایەتی ڕێبەر عەبدوڵا ئۆجالان درێژە بە پرۆسەی دانووستان دەدات؛ بڕیارە هێڵە گشتییەکانی پرۆسەکە ڕوون ببێتەوە بە پەسەندکردنی فەرمیی کۆمەڵێک هەمووارکردنی یاسایی و پاکێجی چاکسازی لەلایەن پەرلەمانی تورکیاوە. ئەم چاکسازییانە ئاسۆی نوێ بۆ دەرکەوتنی ناسنامە و کولتووری کوردی دەکەنەوە، کۆتایی بە دەستبەسەرداگرتنی شارەوانییە هەڵبژێردراوەکانی کورد لەلایەن قەیوومەکانەوە و سیاسەتەکانی ڕاوەدوونان و قەدەغەکردن بە بیانووی 'ئەندامێتی ڕێکخراو' دەهێنن؛ بەمەش دەرفەت بە پارتی سیاسیی کورد دەدرێت کە بە نەرمی و ئاسوودەیی زیاترەوە کار بکات بۆ بەڕێوەبردنی تەواوی پارێزگاکانی باکووری کوردستان و ببێتە 'هێز' لە ژیانی سیاسیی تورکیادا بە گشتی. ئۆجالان ئەم قۆناغەی وەک گواستنەوەی پرسی کورد 'لە پەتی سێدارەوە بۆ سەر مێزی دانوستان' وەسف کرد؛ واتە داخستنی پەڕەی شەڕ و پێكدادانی سەربازی و دەستپێکردنی پرۆسەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیک. لێرەدا سەرنج لەسەر ڕێکخستنی ڕیزەکانی کۆمەڵگە، چەسپاندنی مافە سیاسییەکان و بەهێزکردنی لایەنە کولتووری و ئیدارییەکانە هەم لە پارێزگاکانی باکووری کوردستان و هەم لە شارە گەورەکانی تورکیادا.
مەترسی و لاوازییەکانی بینی
ئۆجالان هەوڵدەدات بەهێزکردنی دیموکراتیک و 'هێزی نەرم'ـی کوردی تۆکمە بکات و لە پێشهاتەکانی قۆناغەکە و پێگەی تورکیا لە ناو گۆڕانکارییە هەنووکەیییەکاندا تێبگات. لەژێر ئەم هەلومەرجانەدا، بە تەواوی لە مەترسییەکانی سووربوون لەسەر گرەوکردن لەسەر 'هێزی ڕەق' و بنبەستبوون تێدەگات. چونکە دەوڵەتی تورکیا تووشی فۆبیا و حاڵەتێکی بێئومێدی بوونی و 'شکست و کشانەوە بۆ ناوخۆ' بووەتەوە، کە لەوەوە سەرچاوە دەگرێت کاتێک بینی کە 'گەورەترین هێز'ـی ناوچەکە نییە، ناتوانێت بەرامبەر 'قۆناغی دامەزرێنەری ئیسرائیل' بوەستێتەوە و ناتوانێت بەرگەی تەواوی ئەو دەسەڵاتە بگرێت کە ئیسرائیل لە جەنگەکانیدا دژی ئێران، لوبنان، غەزە، سووریا و یەمەن نیشانی داوە. ئۆجالان کە بە قووڵی لە پێكهاتەی عەقڵییەتی تورکیی کۆڵیوەتەوە، بینی کە تورکیای میراتگری ئیمپراتۆریەتی عوسمانی، بریندارە، خەنجەر لە شکۆ و شانازییەکانی دراوە، لە بەرامبەر ئیسرائیلدا سەرسام و بێپشتوپەنا وەستاوە و لەو کابووسەدایە کە دەڵێت 'دوای ئێران نۆرەی تورکیایە'.
ئۆجالان ساتەوەختەکەی قۆستەوە
لەمەوە ئۆجالان ساتەوەختەکەی قۆستەوە؛ بناغەی پڕۆژەی ئاشتی و کۆمەڵگەی دیموکراتیکی بۆ پاراستنی کورد لە ناوەوە و دەرەوەی تورکیا و بۆ ڕێگریکردن لەوەی دەرفەت بیدرێتە دوژمنە بەزێنراو و قەیراناوییە دەروونییەکانی (وەک 'لاوازترین ئاڵقە' لە هاوکێشەکەدا) کە لولەی تفەنگ ئاڕاستەی سینگیان بکەنەوە داڕشت. بەمەش نەیانتوانی سەرکەوتنێک تۆمار بکەن کە قەرەبووی حاڵەتی 'هەستی نزمبوونەوە و بێچارەیی' بکاتەوە کە لە ئێستادا بەردەوام دەبێت (بڕیارەکانی کۆمیسیۆنی ناگەلی ئیسرائیل، کانوونی دووەمی ٢٠٢٥).
بۆیە ڕوونکردنەوەکەی ئۆجالان سەبارەت بە ڕاپۆرتی 'کۆمیسیۆنی دیموکراسی، خوشک-برایەتی و یەگرتنی نەتەوەیی'، وەک هەنگاوێکی مێژوویی هات کە پرسی کوردی لە 'پەتی سێدارە'ـوە گواستەوە بۆ 'کورسی پەرلەمان'. بەپێی تێڕوانینی ئۆجالان، ئەمە تەنها ڕاستکردنەوەی مێژوو و پێگەیاندنی کورد وەک یەکێک لە 'دوو توخمی دامەزرێنەر'ـی دەوڵەت لەگەڵ تورکەکاندا نییە، بەڵکو لە هەمان کاتدا دەستپێکێکی نوێیە بۆ قۆناغی خەباتی ئاشتییانە و دیموکراتیک کە جوڵە و زیندەییەکی گەورەی هەڵگرتووە بۆ پاراستنی تورکیا و ناوچەکە لە جەنگ و ململانێ خوێناوییە تۆقێنەرەکان کە دەتوان هەروەک لە قسەکانی خۆیدا هاتووە '٥٠ غەزە پێکەوە تێپەڕێنن' (یەکەم پەیوەندی لەگەڵیدا دوای دەستپێکردنی قۆناغی گفتوگۆی ئێستا لە کۆتاییەکانی ٢٠٢٤ـدا).
ڕۆژهەڵات و ئێران
لە ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ئێراندا، پارتییە چەکدارە کوردییەکان لە شووباتی ٢٠٢٦ـدا ئاڕاستەی دروستکردنی بەرەیەکی یەکگرتووی خەبات و چالاکییان گرتە بەر لەژێر ناوی 'پەیمانی هێزە سیاسییەکانی کوردستانی ئێران'، ئەمەش بۆ ئامادەیی تەواو بەرامبەر تەواوی گۆڕانکارییەکان، بەرگریکردن لە کورد لەناو ئەم بەرەیەدا، بەڕێوەبردنی پارێزگاکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان ئەگەر ڕژێمی تاران بڕوخێت و بۆ ڕێگریکردن لە تەقینەوەی ململانێ نەتەوەییەکان لەگەڵ گەلان و پێکهاتە دراوسێ و ئاوێتەبووەکان لە جوگرافیای بەربڵاوی ئێراندا. هەر کەسێک کە بەدواداچوون بۆ دۆخی ئێران بکات لە دوای هێرشەکانی ئیسرائیل-ئەمریکا لە کۆتایی شووباتی ٢٠٢٦ـدا، هەست بە توانای ئەم بەرە کوردییە دەکات لە بەڕێوەبردنی قۆناغەکە و سەرکەوتنی لە پاراستنی کورد لەوەی نەبێتە لایەنێکی جەنگ کە لەگەڵ ئەم لایەن یان ئەو لایەن بوەستێتەوە.
لەمەشەوە و "پێش ئەوەی نیشانەکانی دودڵی و پاشەکشە لە هەڵوێستی ئەمریکادا دەربکەون، چەندین پارتی کوردی ڕایانگەیاندبوو کە تەنها پەیوەندیدارن بە پاراستنی گەلی کورد، پاراستنی ئاسایشی ناوچەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان و ڕێگریکردن لە ململانێ نەتەوەییەکان لەگەڵ گرووپەکانی تر کە دراوسێ یان ئاوێتەی کوردن" بەمەش ڕەتیانکردەوە ببنە ئامرازێک لە دەستی دەرەکی بۆ ڕووخاندنی ڕژێمی ناوەندی ئێران بەبێ بوونی بەرنامەیەک کە قۆناغی داهاتوو بەڕێوەببات و پێگە و داهاتووی ڕۆژهەڵاتی کوردستان دیاری بکات. بە هەمان شێوە ئەم پارتییانە ڕەتیانکردەوە ببنە ئامرازێک لە دەستی ڕژێمی تاراندا کە بەڵێنی چاکسازیی ئیداریی بڵاودەکردەوە و داوای لە هەمووان دەکرد، لەوانەش کورد، کە بەرەنگاری هێرشە دەرەکییەکان ببنەوە، بەبێ پێشکەشکردنی هیچ گەرەنتییەکی یاسایی یان دەستووری کە دانپێدانانی ناسنامە و یاسایی گەلی کورد لە ئێراندا دەستەبەر بکات. لەبەر ئەوە ئامادەکاریی سەربازی، لە پلەی یەکەمدا ئامانجی پاراستنی کورد بوو و ڕێگریکردن لە پاشاگەردانی یان ململانێکان لەگەڵ ڕژێم و میلیشیا چەکدارەکانی کە لە کۆنتڕۆڵ دەربچن.
هاوپەیمانیی کوردی، ڕێبازی 'ڕێگای سێیەم'ـی وەک ستراتیژ هەڵبژارد بۆ مامەڵەکردن لەگەڵ جەنگدا؛ واتە نەبوونە ئامراز لە دەستی هێزە دەرەکییەکان یان ڕژێمی کۆماری ئیسلامی. ڕێبازەکە قووڵ و گشتگیر بوو، چونکە لە شیکاریی دۆخ و هەلومەرجە ناوخۆییەکانی ناوچەکە و پارێزگاکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستانەوە سەرچاوەی گرتووبوو، لەبەر ڕۆشنایی هەوڵەکانی ڕژێمی ئێران بۆ خۆشکردنی ئاگری فیتنە و ململانێی مەزهەبی و نەتەوەیی، بەتایبەتی لەو ناوچانەی کە کورد لەگەڵ نەتەوەکانی تردا ئاوێتەیە، بەتایبەت لە پارێزگای ئازەربایجانی ڕۆژئاوا لەگەڵ نەتەوەی ئازەری. شیکاری و کاری سیاسیی مەیدانی، لەسەر بنەمای ئامادەکاری، ڕێکخستنی ڕیزەکانی جەماوەری کورد و بەهێزکردنی پەیوەندییەکان لەگەڵ هێز، پارتی و ئاڕاستەکانی پێکهاتەی ئازەریی شیعی بەڕێوەچوو؛ بە داواکردنی شێوازێک لە ئۆتۆنۆمی بۆ کورد یان وەک ئەوەی بەشێک لە هێزە کوردییەکان دەڵێن: 'فیدراڵی بۆ ڕۆژهەڵاتی کوردستان و دیموکراسی بۆ تەواوی ئێران'" (بڕوانە: ئاسەوارەکانی جەنگی ئێران… بژاردەکانی هێزەکانی ڕۆژهەڵاتی کوردستان. بەشی لێکۆڵینەوەکانی ئێرانی لە سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی کورد، ٤ـی ئایاری ٢٠٢٦).
هۆشیاری، بەرپرسیارێتی و واقیعگەرایی
لێرەوە دەبینین کە تەڤگەرە کوردییەکان بە هۆشیاری، بەرپرسیارێتی و واقیعگەراییەوە دەچنە ناو گۆڕەپانی سیاسەت. لە هاوکێشە نێودەوڵەتییەکان و هاوسەنگیی هێز تێدەگەن و دەزانن کە ئاڕاستەی بەرژەوەندیی ئەکتەرە کاریگەرەکان بەرەو کوێیە. هەروەها لە پێگەی یەکتریش تێدەگەن. ئەمەش ڕێگەمان پێدەدات باس لە دەرکەوتنی هەڵوێستێکی یەکگرتوو و نیمچە یەکگرتوو بکەین کە لەسەر بنەمای پشتیوانیکردن و داڵدەدانی ئەو لایەنە کوردییە وەستاوە کە خەباتی کورد لە بەشێک یان بەشێکی تردا بەڕێوەدەبات. بەپێی ئەمەش؛ ئەو ڕێککەوتنەی لە ٢٩ـی کانونی دووەمی ٢٠٢٦ لە نێوان ئیدارەی خۆبەڕێوەبەری و قەسەدە لەگەڵ حکومەتی کاتیی سووریا هاتە ئاراوە، لەژێر چاودێری و ڕەزامەندیی حکومەتی هەرێمی کوردستاندا بوو، سەرەڕای ئەوەی ڕەزامەندیی تەڤگەری کوردیی هەم لە تورکیا و هەم لە ئێرانیش بەدەستهێنا. جگه لەوەش، دانوستانەکانی چارەسەری ئاشتییانە و سازان لە نێوان تەڤگەری کوردی لە تورکیا و حکومەتی ئەنقەرە، بە هاندان و ڕەزامەندیی هەرێمی کوردستان بەرەو پێش دەچێت. هەمان دۆخ بۆ ئەو هاوپەیمانییەش ڕاستە کە لە نێوان هێزە کوردییەکانی ئێراندا دامەزراوە، کە ئەویش پشتیوانیی پارتییە کوردییەکانی تری بەدەستهێناوە.
هیچ گومانێک نییە لەوەی؛ هاوکێشە سفر-کۆمەڵەکان دڕندەن. هیچ کیانێکی کوردی ناتوانێت بەپێی ئارەزوو و سۆز سیاسەت بکات. ئەزموونی دەیان ساڵ لە کاری سیاسی و خەباتی سەربازی لەگەڵ دەیان هەزار شەهید، بەسە بۆ تێگەیشتن لەوەی کە 'سیاست پێش هەموو شتێک هونەری مومکیناتە'. ئەوەندە بەسە کە سەیرێکی ئەو وێرانکاری و پەرتەوازەییە بکەین کە بەسەر جەماوەری خۆیاندا هات بەهۆی هەڵەسەنگاندنە هەڵەکانی سەرکردە و 'کەسایەتی'ـیەکانی حزبوڵا و حەماس، بەهەندوەرنەگرتنی ئاسایش و بەرژەوەندیی جەماوەرەکەیان، ژێردەستەبوونیان بۆ پڕۆژە دەرەکییەکان، بەستنەوەی خۆیان بە دروشمەکان و پشتبەستنیان بە غەیبەکان. ئێستا کورد سەردەمەکە دەخوێنێتەوە و سیاسەتی 'ئەوەی لەبەردەستتدا هەیە وەریبگرە، پاشان داوای زیاتر بکە' جێبەجێ دەکات. ئەمە سیاستێکی پێشکەوتوو و بەرپرسیارانەیە کە هەلومەرجە هەرێمی و نێودەوڵەتییەکان دەخوێنێتەوە، لە دینامیکییەتی هێز و گەشەسەندنەکانی تەکنەلۆژیا و پڕچەکبوون تێدەگات (تورکیا بودجەی بەرگریی خۆی بۆ ساڵی ٢٠٢٦ بۆ٥١.٤ ملیار دۆلار بەرزکردووەتەوە، کە ئەمەش نزیکەی ١١.٤٪ـی تەواوی خەرجییە گشتییەکان پێکدەهێنێت و بە بەراورد بە بودجەی بەرگریی ساڵی ڕابردووی ٢٠٢٥ بە ڕێژەی ٣٤٪ زیادی کردووە)، بەمەش بوونی کورد و ئاسایشی کوردستان دەپارێزێت، مەودایەکی بەربڵاوی مانۆڕدان بۆ جوڵە، ڕێکخستن و تۆکمەکردنی دەستکەوتە بەدەستهاتووەکان دەستەبەر دەکات، جگە لەوەی دەبێتە فاکتەرێکی کاریگەر و بڕیاردەر لە هاوکێشە نیشتیمانییەکانی چوار پایتەختەکەدا (سەرنجی ئۆجالان سەبارەت بە توانای دەم پارتی لە دەستەبەرکردنی ٢٠٪ـی کۆی دەنگەکان لە تورکیادا).
لەمەوە و "کە لە ڕوانگەیەکی واقیعگەرایانەوە سەیر دەکرێت، وا دەردەکەوێت کە ئاڕاستە فیدراڵییەکانی کورد بە تاقیکردنەوەی سەختدا تێپەڕدەبن، بەڵام لە درێژەی هێڵی گەشەسەندنی زیاتر لە ١٢٠ ساڵدا، ئەگەر هاوبەشێک لە نەتەوە دەسەڵاتدارەکاندا بوونی هەبێت، دەتوانن پێگەی مێژوویی بگەڕێننەوە بۆ پڕۆژەی دەوڵەتی هاوڵاتیبوونی یەکسان کە لەسەر بنەمای فرەیی کولتووری و زمانی وەستاوە. بە واتایەکی تر: مۆدێلی دەوڵەت-نەتەوە (لێرەدا ئاماژەیە بۆ دەوڵەت-نەتەوە هەبووەکانی تورکیا، عێراق، سووریا و ئێران) تەنها لە ناوەوە دەتواندرێت هەڵبوەشێندرێنەوە لەسەر بنەمای گۆڕینی چەمکی دەوڵەت-نەتەوەی هەبوو لە ڕێگەی گەشەپێدانی شێوازەکانی کاری سیاسی و مەدەنیی کورد. بەتایبەتیش کە ئاڕاستەیەکی لەم شێوەیە، خۆراک لە ئارەزووی نێودەوڵەتی بۆ کۆنتڕۆڵکردنی کێشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست وەردەگرێت لە ڕێگەی سیاستگەلێکەوە کە دووردەکەونەوە لەو ڕەقبوون و توندڕەوییەی تایبەتمەندیی ئەو ڕژێمانە بوو کە مافەکانی کوردیان زەوت دەکرد؛ واتە قبووڵکردنی 'ئەنتێگراسیۆن'ـی کورد و 'کرانەوەی' پایتەختەکان، تاکە نەخشەرێگەیە کە ئەم ڕژێمانە هێشتا نەیانگرتووەتە بەر" (بڕوانە: شۆرش دەروێش: سەبارەت بە ئاڕاستە 'فیدراڵییەکانی' کورد. سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی کورد، ١٨ـی تەمووزی ٢٠٢٦).
* د.تارق حەمۆ، توێژەرە لە سەنتەری لێکۆڵینەوەکانی کورد. خاوەنی بڕوانامەی دکتۆرایە لە زانستە سیاسییەکان و پسپۆڕە لە توێژینەوەکانی سەر ئیخوان موسلمینی میسر و ئیسلامی سیاسی. بە هاوبەشی لەگەڵ د.سەلاح نیعوف پەرتووکی 'ئازادی و دیموکراسی لە وتاری ئیسلامی سیاسی دوای وەرچەرخانەکانی دوایی لە جیهانی عەرەبی' نووسیوە. لە ئێستادا مامۆستایە لە بەشی زانستە سیاسییەکان لە ئەکادیمیای عەرەبی لە دانیمارک. هەروەها ئەندامی کۆمەڵەی زانستە سیاسییەکانی ئەڵمانیایە.
سەرچاوە/ڕۆژنامەی یەنی ئۆزگور پۆلەتیکا
ب. جـ