پێشەکی:
زاگرۆس یەکێکە لە گرنگترین ناوچە ژینگەیی و ئیکۆلۆژییەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. ئەم زنجیرە شاخییە، جگە لەوەی سەرچاوەی سەرەکیی ئاوی زۆربەی ناوچەکانی ئێران و کوردستانە، ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پاراستنی خاک، سەقامگیری ئیکۆسیستەمەکان، پاراستنی جۆراوجۆری زیندووەران و ڕێکخستنی کەشوهەوادا هەیە. بەڵام لە چەند دەیەی ڕابردوودا، بەهۆی وەرینی خاک، گۆڕانکارییەکانی بەکارهێنانی زەوی و چالاکییەکانی مرۆڤ، ژمارەیەکی زۆر لە دارە دێرینەکانی زاگرۆس ڕووبەڕووی مەترسی بەرچاو بوونەوەی ڕەگ و لەناوچوون بوونەتەوە.
بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکان یان ئاوخێزداری، یەکێکە لە گرنگترین ڕێبازە زانستییەکان بۆ پاراستنی خاک و سەرچاوەکانی ئاو. ئامانجی سەرەکیی ئەم ڕێبازە، کەمکردنەوەی وەرینی خاک، کەمکردنەوەی ڕژانی ئاو، زیادکردنی دزەکردنی ئاوی باران بۆ ناو زەوی و پاراستنی ئیکۆسیستەمی ناوچە شاخاوییەکانە.
بەڵام لە زۆر پڕۆژەدا، ئاوخێزداری بە هەڵە تەنها بە دروستکردنی بەنداوی بچووک یان سازە چیمەنتۆیی سنووردار کراوە، لە کاتێکدا بنەمای زانستیی ئەم ڕێبازە بریتییە لە بەڕێوەبردنی سروشتیی جەریانی ئاو، سەقامگیرکردنی خاک و پاراستنی پۆششی ڕووەکی.
دارە دێرینەکان؛ بنەمای پاراستنی خاک
دارە دێرینەکانی زاگرۆس، بە تایبەتی بەڕوو، داروەن، هەرژن، گوێژ و ئەرغەوان، نەک تەنها بەشێکن لە میراتی سروشتی ناوچەکە، بەڵکو ڕۆڵێکی بنەڕەتی لە پاراستنی خاک و سەقامگیری لێوارە شاخاوییەکاندا دەبینن. سیستەمی ڕەگی ئەم دارانە خاک جێگیر دەکات، ڕێژەی ڕژانی ئاو کەم دەکاتەوە و هەڵمژینی ئاوی باران بۆ ناو زەوی زیاد دەکات، کە ئەمەش لە کۆتاییدا بە پاراستنی سەرچاوەکانی ئاوی ژێر زەوی و کەمکردنەوەی مەترسی وەرینی خاک دەگات.
گرنگی ڕێبازە سروشتییەکان
توێژینەوە زانستییەکان نیشان دەدەن کە بەکارهێنانی گابیۆن، بەردی ناوخۆیی و پاراستنی پۆششی ڕووەکی، لە زۆر حاڵەتدا کاریگەرترە لە سازە چیمەنتۆییەکان بۆ پاراستنی بەشە ئاوییەکان. ئەم ڕێبازانە جگە لە سەقامگیرکردنی خاک، دەرفەت بۆ گەشەی سروشتیی ڕەگ و ڕووەک دابین دەکەن و هاوسەنگی ئیکۆسیستەمەکەش دەپارێزن.
پاراستنی دارە دێرینەکان تەنها پاراستنی چەند دارێک نییە؛ بەڵکو پاراستنی بنەمای ئیکۆسیستەمی زاگرۆس، پاراستنی خاک، سەرچاوەکانی ئاو و دڵنیابوون لە بەردەوامی ژیانی سروشتیی ناوچەکەیە.
هۆکارەکانی بەرچاو بوونی ڕەگی دارە دێرینەکان و کاریگەرییەکانی لەسەر ئیکۆسیستەمی زاگرۆس
١-وەرینی خاک؛ گەورەترین هەڕەشە بۆ دارە دێرینەکان.
وەرینی خاک یەکێکە لە گرنگترین کێشەکانی ژینگە لە ناوچە شاخاوییەکانی زاگرۆسە. ئەم دیاردەیە بەهۆی هۆکارە سروشتی و مرۆییەکانەوە پێکدێت و دەبێتە هۆی لەدەستچوونی بەردەوامی لایەنی سەرەوەی خاک؛ لایەنێک کە گرنگترین بەشی پێکهاتەی ژیانی ڕووەک و دارانە. بە تێپەڕبوونی کات، وەرینی خاک دەبێتە هۆی بەرچاو بوونی ڕەگی دارە دێرینەکان، ئەمەش سەقامگیری میکانیکی و توانای ژیانیان بە شێوەیەکی بەرچاو کەم دەکاتەوە.
٢-هۆکارەکانی بەرچاو بوونی ڕەگەکان
توێژینەوەکان نیشان دەدەن کە بەرچاو بوونی ڕەگی دارە دێرینەکان تەنها ئەنجامی پڕۆسە سروشتییەکان نییە؛ بەڵکو زۆربەی کات بەهۆی چالاکییەکانی مرۆڤ خێراتر دەبێت. گرنگترین ئەم هۆکارانە بریتین لە:
کانگاکردن و هەڵکەندنەکانی زەوی.
دروستکردنی بەنداو و گۆڕینی جەریانی سروشتیی ئاو.
ڕێگاسازی و پڕۆژەکانی بنەڕەتی.
دانانی بۆرییەکانی نەوت، گاز و هێڵەکانی گواستنەوەی وزە.
لەناوچوونی پۆششی ڕووەکی و زیادبوونی لەوەڕاندنی بێ سنوور.
کۆی ئەم هۆکارانە ڕێژەی وەرینی خاک زیاد دەکەن و دەبنە هۆی ئەوەی ڕەگی دارەکان لە خاک جیا ببێتەوە.
٣-کاریگەریی بەرچاو بوونی ڕەگەکان
کاتێک ڕەگی دار لە بەر هەوا دەمێنێتەوە، بارودۆخێکی نالەبار بۆ سیستەمی ڕەگ دروست دەبێت. گۆڕانکاریی دڵکەشی، وشکبوون، گەندەڵبوونی بەشێک لە ڕەگ و کەمبوونی توانای وەرگرتنی ئاو و ماددە خۆراکەکان، بە شێوەیەکی ڕاستەوخۆ کاریگەری لەسەر تەندروستی دار دادەنێت.
هەروەها، بەهۆی کەمبوونی سەقامگیری خاک، مەترسی ڕووخانی دار لە کاتی بارانبارین، لافاو یان بای تونددا زیاد دەبێت. لە ئەنجامدا، تەمەنی دارە دێرینەکان، کە دەتوانێت بگاتە هەزاران ساڵ، بە شێوەیەکی بەرچاو کورت دەبێتەوە.
٤-کاریگەری لەسەر ئیکۆسیستەمی زاگرۆس
لەدەستدانی دارە دێرینەکان تەنها لەدەستدانی تاکە دارێک نییە؛ بەڵکو کاریگەرییەکی زنجیرەیی لەسەر هەموو ئیکۆسیستەمەکە دروست دەکات. کەمبوونی سەقامگیری خاک، زیادبوونی وەرینی خاک، کەمبوونی دزەکردنی ئاوی باران بۆ ناو زەوی، هەڵکشانی ڕژانی ئاو، کەمبوونی جۆراوجۆری زیندووەران و کەمبوونی توانای هەڵگرتنی کاربۆن، هەمووی لە ئەنجامی لەدەستدانی ئەم دارانەن.
لە ڕوانگەی ئابووریی ژینگەییشەوە، هەر دارێکی دێرین خزمەتگوزارییەکی بەرزی ئیکۆسیستەمی پێشکەش دەکات؛ لەوانە بەرهەمهێنانی ئۆکسیژن، پاراستنی خاک، هەڵگرتنی کاربۆن، پاراستنی جۆراوجۆری زیندووەران و ڕێکخستنی کەشوهەوا. بۆیە پاراستنی ئەم دارانە، نەک تەنها پاراستنی سروشت، بەڵکو پاراستنی سەرمایەی سروشتی و گەشەپێدانی پایەدارە.
هۆکارە سەرەکییەکانی بەرچاو بوونی ڕەگی دارە دێرینەکان، تێکەڵەیەکن لە وەرینی خاک و چالاکییەکانی مرۆڤ. بۆیە چارەسەری ئەم کێشەیە تەنها بە پاراستنی دارەکان ناکرێت، بەڵکو پێویستە بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکان، پاراستنی خاک و گەڕاندنەوەی پۆششی ڕووەکی بە شێوەیەکی یەکگرتوو جێبەجێ بکرێت.
نموونەیەک لە بەڕێوەبردنی پایەداری بەشە ئاوییەکان
١-پێشەکی لە بەرامبەر خێرابوونی بارودۆخی دارە دێرینەکانی زاگرۆس و زیادبوونی وەرینی خاک، پێویست بوو ڕێبازێکی زانستی، کەم‌تێچوو و هاوسەنگ لەگەڵ سروشت جێبەجێ بکرێت. لەم چوارچێوەیەدا، کەمپەینی «ڕەگەکان لە بادا» وەک دەستپێشخەرییەکی مەیدانی بۆ دەستنیشانکردن، هەڵسەنگاندن و سەقامگیرکردنی دارە ڕەگ‌بەرچاوەکان دەستی پێکرد.
ئامانجی سەرەکیی ئەم کەمپەینە، پاراستنی دارە دێرینەکان و درێژکردنەوەی تەمەنیان بە بەکارهێنانی ڕێبازە سروشتییەکانی بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکانە.
٢- بنەمای زانستیی کەمپەین
بنەمای ئەم دەستپێشخەرییە لەسەر ئەو بیرۆکە زانستییە دامەزراوە کە:
«پاراستنی دارێکی دێرین، لە زۆر حاڵەتدا کاریگەرترە لە چاندنی چەندین نهال.»
دارە دێرینەکان، لە ماوەی سەدان یان هەزاران ساڵدا، سیستەمێکی بەهێزی ڕەگ دروست دەکەن کە توانای سەقامگیرکردنی خاک، هەڵگرتنی کاربۆن، هەڵمژینی ئاوی باران و پاراستنی جۆراوجۆری زیندووەران هەیە. لەبەر ئەوە، پاراستنی ئەم دارانە بەهایەکی ئیکۆلۆژی و ئابووریی زۆر بەرزی هەیە.
٣- شێوازی جێبەجێکردن
لە ئەم کەمپەینەدا، هیچ جۆرە سازەیەکی چیمەنتۆیی یان بێتۆنی بەکارناهێنرێت. هەموو هەنگاوەکان لەسەر بنەمای ئەندازیاریی ژینگەیی و هاوسەنگی لەگەڵ سروشت جێبەجێ دەکرێن.
قۆناغە سەرەکییەکان بریتین لە:
دەستنیشانکردنی دارە ڕەگ‌بەرچاوەکان.
هەڵسەنگاندنی ئاستی مەترسی وەرینی خاک.
سەقامگیرکردنی دەوروبەری ڕەگەکان بە بەردی ناوخۆیی و تۆڕی گابیۆن.
پاراستنی ناوچەکە لە لەوەڕاندن و تێکدانی مرۆیی.
چاودێریی بەردەوام تا ڕەگەکان دووبارە لە خاکدا جێگیر ببن.
٤- ئامانج و ئەنجامە چاوەڕوانکراوەکان
ئەم ڕێبازە بە شێوەیەکی سروشتی ڕێگە دەدات بارانبارین بە تێپەڕبوونی کات خاک لە دەوروبەری ڕەگەکان کۆبکاتەوە. لە ئەنجامدا:
ڕەگەکان دووبارە لە خاکدا جێگیر دەبن.
سەقامگیری دار زیاد دەبێت.
مەترسی ڕووخانی دار کەم دەبێتەوە.
دزەکردنی ئاوی باران بۆ ناو زەوی زیاد دەبێت.
وەرینی خاک کەم دەبێتەوە.
ئەم ئەنجامانە هاوکات بە پاراستنی ئیکۆسیستەمی زاگرۆس و سەرچاوەکانی ئاو یارمەتی دەدەن.
٥-گرنگی ئیکۆلۆژی و ئابووری
هەر دارێکی دێرین تەنها یەک تاکی ڕووەک نییە؛ بەڵکو بەشێکە لە ژێرخانی ئیکۆسیستەم. لەدەستدانی ئەم دارانە واتای لەدەستدانی خزمەتگوزارییە ئیکۆسیستەمییەکانە، وەک:
پاراستنی خاک.
هەڵگرتنی کاربۆن.
بەرهەمهێنانی ئۆکسیژن.
ڕێکخستنی کەشوهەوا.
پاراستنی جۆراوجۆری زیندووەران.
پاڵپشتی لە سەرچاوەکانی ئاوی ژێر زەوی.
لەبەر ئەوە، پاراستنی دارە دێرینەکان، وەبەرھێنانێکە لە پاراستنی سەرمایەی سروشتی و گەشەپێدانی پایەدار.
٦-دەرئەنجام
کەمپەینی «ڕەگەکان لە بادا» نموونەیەکی سەرکەوتووی بەکارهێنانی زانستی بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکان بۆ پاراستنی دارە دێرینەکانە. ئەم ڕێبازە نیشان دەدات کە بە پشتبەستن بە پڕۆسە سروشتییەکان، دەتوانرێت بە کەمترین تێچوو و بەبێ تێکدانی ژینگە، تەمەنی دارە دێرینەکان درێژ بکرێتەوە و هەمان کات سەقامگیری خاک و بەردەوامی ئیکۆسیستەمی زاگرۆس بپارێزرێت.
ئەنجامەکانی ئەم توێژینەوەیە نیشان دەدەن کە وەرینی خاک یەکێکە لە گەورەترین هەڕەشەکان بۆ بەردەوامی ئیکۆسیستەمی زاگرۆس و ژیانی دارە دێرینەکان. بەرچاو بوونی ڕەگی دارەکان تەنها کێشەیەکی فیزیۆلۆژی بۆ تاکە دارێک نییە؛ بەڵکو پڕۆسەیەکە کە دەتوانێت سەقامگیری خاک، بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکان، دزەکردنی ئاوی باران بۆ ناو زەوی و جۆراوجۆری زیندووەران بە شێوەیەکی بەرچاو کاریگەری لەسەر دابنێت.
ئەزموونی مەیدانی نیشان دەدات کە پاراستنی دارە دێرینەکان بە بەکارهێنانی ڕێبازە سروشتییەکان، وەک گابیۆن، بەردی ناوخۆیی و گەڕاندنەوەی خاک بۆ دەوروبەری ڕەگەکان، دەتوانێت بە شێوەیەکی کاریگەر تەمەنی ئەم دارانە درێژ بکاتەوە و هاوکات لە پاراستنی خاک و ئاو بەشداری بکات.
لەبەر ئەوە، پاراستنی دارە دێرینەکان دەبێت وەک بەشێکی سەرەکی لە ستراتیژیی نیشتمانیی بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکان و پاراستنی خاک لەبەرچاو بگیرێت، نەک تەنها وەک چالاکییەکی ژینگەپارێزی.
بەپێی ئەنجامەکانی ئەم توێژینەوەیە، ئەم پێشنیارانە پێشکەش دەکرێن:
١. دانپێدانان بە دارە دێرینەکان وەک سەرمایەی سروشتی.
پێویستە دارە تەمەن‌دێرینەکان وەک سەرمایەی سروشتی و میراتی ئیکۆلۆژی بناسێندرێن و پاراستنیان ببێتە یەکێک لە ئامانجە سەرەکییەکانی سیاسەتی ژینگە.
٢. ڕێکخستنی کەمپەینی «ڕەگەکان لە بادا» لە سیاسەتی ئاوخێزداری
دەبێت ڕێبازەکانی ئەم کەمپەینە وەک بەشێکی فەرمی لە پڕۆژەکانی بەڕێوەبردنی بەشە ئاوییەکان جێگیر بکرێن.
٣. پێشخستنی ڕێبازە سروشتییەکان
لە پڕۆژەکانی پاراستنی خاکدا.
پێویستە پێش بە سازە چیمەنتۆییەکان بگیردرێت و ڕێبازە نزیکەکانی سروشت، وەک گابیۆن، بەردی ناوخۆیی، پاراستنی پۆششی ڕووەکی و کۆنترۆڵی لەوەڕاندن، بەکاربهێنرێن.
٤. دامەزراندنی سیستەمی چاودێری
پێویستە سیستەمێکی بەردەوام بۆ تۆمارکردن، پۆلێنکردن و چاودێریکردنی دارە ڕەگ‌بەرچاوەکان دابمەزرێت، بە مەبەستی هەڵسەنگاندنی گۆڕانکارییەکان و دیاریکردنی ناوچە هەستیارەکان.
٥. پشتگیری لە توێژینەوەی زانستی.
پێویستە زانکۆکان و دامەزراوە توێژینەوەییەکان لە بواری هەڵسەنگاندنی خزمەتگوزارییە ئیکۆسیستەمییەکان، هەڵگرتنی کاربۆن، پاراستنی خاک و کاریگەریی دارە دێرینەکان لەسەر ئاوخێزداری، توێژینەوەی هاوبەش ئەنجام بدەن.
٦. بەشداریی کۆمەڵگا
سەرکەوتنی هەر پڕۆژەیەکی پاراستنی سروشت، بەبێ بەشداریی خاوەن زەوی، جووتیاران، چالاکوانانی ژینگە و دامەزراوە مەدەنییەکان بەدەست نایەت. بۆیە پێویستە خەڵک وەک هاوبەشانی سەرەکی لە پلاندانان و جێبەجێکردنی پڕۆژەکاندا بەشدار بن.
زاگرۆس تەنها زنجیرەیەک شاخ نییە؛ بەڵکو یەکێکە لە گرنگترین سیستەمە ژیان‌بەخشەکانی ڕۆژهەڵاتی ناوەڕاست. دارە دێرینەکانی ئەم ناوچەیە، بە هەزاران ساڵ تەمەنیان، بناغەی سەقامگیری خاک، پاراستنی ئاو و بەردەوامی ژیانن.
پاراستنی ئەم دارانە تەنها بەرپرسیارێتییەکی ژینگەیی نییە؛ بەڵکو وەبەرهێنانێکە بۆ پاراستنی سەرمایەی سروشتی، ئاسایشی ژینگەیی و مافی نەوەکانی داهاتوو. ئەگەر سیاسەتەکانی پاراستنی خاک، ئاوخێزداری و بەڕێوەبردنی دارستانەکان لەسەر بنەمای زانست و هاوسەنگی لەگەڵ سروشت دابنرێن، دەتوانرێت هەڕەشەکانی وەرینی خاک کەم بکرێنەوە و بەردەوامی ئیکۆسیستەمی زاگرۆس دڵنیاتر بکرێت.
ئەم وتارە ڕاوبۆچوونی نووسەر خۆیەتی.
ب.گ